Το νερό αποτελεί μετά το οξυγόνο το πιο πολύτιμο συστατικό της φύσης για τη ζωή και όλοι οι οργανισμοί εξαρτώνται από την παρουσία του, αφού δίνει ζωή σε όλη τη φύση, από τον άνθρωπο και τα ζώα, μέχρι τα φυτά και τα δέντρα. Είναι εκείνο το στοιχείο που είναι απαραίτητο για την ίδια την ύπαρξη της ζωής στον πλανήτη, μιας και πολλοί τοχαρακτηρίζουν ως «πηγή της ζωής». Όπως είναι λογικό ο όρος νερό συνιστά μια ευρύτερη έννοια η οποία κρίνεται πολυδιάστατη, πολυσύνθετη και πολυεπίπεδη. Στο πλαίσιο της συγκεκριμένης εργασίας, η έννοια του νερού θα περιοριστεί στη σπουδαιότητα του για την ύπαρξη της ζωής, στα οφέλη που προσφέρει στον άνθρωπο, στις μορφές που μπορεί να λάβει και στον υδρολογικό του κύκλο, στις χρήσεις του, αλλά και στα σύγχρονα προβλήματα που αντιμετωπίζει εξαιτίας της υπερκατανάλωσης και της ανεξέλεγκτης χρήσης του από τους ανθρώπους.
Η ζωή γεννήθηκε μέσα στη θάλασσα και η ιστορία του ανθρώπινου πολιτισμού είναι συνυφασμένη με το νερό. Ανέκαθεν το νερό αποτελούσε για τον άνθρωπο κινητήριος δύναμη σε όλους τους τομείς της ζωής του και αυτό γίνεται αντιληπτό από το γεγονός ότιαπό την αρχή της ανθρωπότητας ακόμη επέλεγε να κτίζει τις πόλεις και τα χωριά του δίπλα σε ποτάμια, λίμνες ή θάλασσες. Επομένως, η ύπαρξη νερού ήταν κριτήριο για την επιλογή εγκατάστασης ανθρώπων και τη δημιουργία οικισμών και κοινωνιών. Όλοι οι αρχαίοι πολιτισμοί άνθισαν κατά μήκος μεγάλων ποταμών, όπως ο Αιγυπτιακός στην κοιλάδα του Νείλου, ο Ασσυριακός στη Μεσοποταμία (Καρατάσος, Κεφαλογιάννη, κ.ά., 2009). Στις περιοχές αυτές, οι άνθρωποι αναγνωρίζοντας τη σημασία των υδατικών πόρων, αξιοποίησαν μεθοδολογικά τις χρήσιμες ιδιότητες τους και εφάρμοσαν τη γνώση και τη τεχνολογία της εποχής εκείνης στο περιβάλλον της περιοχής τους και ειδικότερα στις πρακτικές άρδευσης και αποστράγγισης των καλλιεργειών τους αλλά και για την υγιεινή και καθαριότητα (Αθανασάκης, 2004). Αντίθετα, οι κοινωνίες που σχηματίστηκαν αδιαφορώντας για τη δύναμη του νερού, αλλά και τη διαχείρισή του είτε παρήκμασαν, είτε εξαφανίστηκαν. Άλλωστε, από τη δύναμη του νερού δημιουργήθηκαν και αξιοποιήθηκαν οι πρώτοι υδρόμυλοι παράγοντας ταυτόχρονα ηλεκτρική ενέργεια. Ωστόσο, η ίδια δύναμη υπήρξε και η αιτία καταστροφής πόλεων και πολιτισμών με τις πλημμύρες. Σε αυτό το επίπεδο, ο Θαλής ο Μιλήσιος αναφέρθηκε στον ουσιώδη ρόλο του νερού ως αρχής δημιουργίας του κόσμου, αλλά και γενικότερα κατά τους προσωκρατικούς φιλοσόφους το νερό ήταν συνυφασμένο με τη ζωή, τη ψυχή και τη δύναμη της φύσης που κινεί τα πάντα (Καρατάσος, Κεφαλογιάννη, κ.ά., 2009). Ειδικότερα, όπως ήδη αναφέρθηκε, στα προϊστορικά χρόνια το νερό συνδέθηκε με την ανθρώπινη παρουσία και την εξέλιξη των πολιτισμών, ενώ ταυτόχρονα έγινε αντικείμενο λατρείας και θεωρήθηκε αστείρευτη πηγή ζωής και δύναμης. Σημαντικό ρόλο στους πολιτισμούς αυτούς διαδραμάτισαν οι υγρότοποι, οι οποίοι προσέλκυαν ανθρώπινους πληθυσμούς, καθώς διέθεταν πόσιμο νερό, τροφή γόνιμα εδάφη, βοσκοτόπια και τη δυνατότητα γρήγορης μετακίνησης. Δεν είναι τυχαίο ότι το νερό υπήρξε σημαντικό μέσο μεταφοράς, καλύπτοντας την ανάγκη της ανταλλαγής των προϊόντων και του εμπορίου,εξελίσσοντας με αυτόν τον τρόπο την κοινωνία και τις συνθήκες διαβίωσης των ανθρώπων (Φέρμελη, κ.ά., 2009). Έτσι, το νερό πέρα από βασικό στοιχείο για την ανάπτυξη ενός τόπου και για τη διατήρηση της ισορροπίας στη φύση, συχνά αποτελεί προϋπόθεση ζωτικής σημασίας για τη γεωργία, τη βιομηχανία, τις μεταφορές και αμέτρητες άλλες ανθρώπινες δραστηριότητες (Στουρνάρας, 2010). Στο πλαίσιο μιας σύντομης ιστορικής αναδρομής και όπως ήδη αναφέρθηκε, ο
άνθρωπος αρχικά κατοικούσε σε περιοχές κοντά στο νερό, αφού με αυτόν τον τρόπο μπορούσε να κάνει καλύτερη τη ζωή του. Αργότερα, με την καλλιέργεια του εδάφους, συνειδητοποίησε, ότι το νερό είναι απόλυτα αναγκαίο για τις σοδιές του, γεγονός που μαρτυρείται από τα ερείπια παλιών υδραγωγείων που αξιοποιούσαν τη μέγιστη δυνατήχρήση του διαθέσιμου νερού. Με τη συγκρότηση όμως των κοινωνικών ομάδων και την εγκαθίδρυση των μόνιμων οικισμών, δημιουργήθηκε ένας ανταγωνισμός για την κατοχή τον επιθυμητού ζωτικού χώρου που χαρακτηριζόταν από την αφθονία του γλυκού νερού και επομένως από την επάρκεια της τροφής. Εξάλλου το νερό σαν υλικό μεταφοράς, καλύπτοντας την ανάγκη της ανταλλαγής των προϊόντων και του εμπορίου, μετάτρεψε την ανθρώπινη αυτή δραστηριότητα σε συντελεστή οικονομικής και πολιτιστικής προόδου. Οι κάτοικοι των παράκτιων περιοχών χρησιμοποιούσαν κορμούς δένδρων και επινόησαν κουπιά και πανιά για τις μεταφορές τους. Μόνο με το πέρασμα πολλών αιώνων και φτάνοντας στη βιομηχανική επανάσταση αλλάζουν οι χρήσεις του γλυκού νερού και αρχίζουν να εμφανίζονται κάποιοι σοβαροί κίνδυνοι που απειλούν και την ποιότητα και την επάρκεια του, αλλά και την ισορροπία των οργανισμών που ζούσαν μέσα του (Αθανασάκης, 2004).
Επομένως, με το πέρασμα του χρόνου και τις ανθρώπινες δραστηριότητες, το νερό αρχίζει να αποκτά σημαντικά προβλήματα τα οποία συνεχώς ενισχύονται από την αυξημένη χρήση των επιφανειακών νερών, ιδιαίτερα των λιμνών και ποταμών, για ύδρευση, άρδευση, ενέργεια, υδατοκαλλιέργεια, αναψυχή, τουρισμό και περιβαλλοντική χρήση. Παλαιότερα, η φυσική-δυναμική λειτουργία του βιογεωφυσικού χώρου κατόρθωνε να αντισταθμίζει και να εξισορροπεί τις ανθρώπινες επεμβάσεις και συμπεριφορές πάνω στο νερό και τους πόρους του. Η οργάνωση όμως του σύγχρονου παραγωγικού συστήματος, σε συνδυασμό με τις αυξημένες απαιτήσεις για καταναλωτικά αγαθά και νέες ανάγκες, οδήγησαν στην εντατικοποίηση των διαφόρων δραστηριοτήτων οι οποίες διατάραξαν την ισορροπία της φυσικής λειτουργίας των υδάτινων πόρων. Το πρόβλημα γίνεται ακόμη πιο έντονο καθώς αυξάνονται σταθερά οι ανάγκες εκμετάλλευσης των υδατικών πόρων, ενώ παράλληλα μειώνονται όλο και περισσότερο τα εκμεταλλεύσιμα αποθέματά τους και απειλείται η ποιότητά τους (Κουσούρης, 2007).
Γι’ αυτό το λόγο κρίνεται απαραίτητο ήδη από τη σχολική ηλικία οι μαθητές να προσεγγίζουν τέτοιου είδους ζητήματα μέσα από το σχολείο, με απώτερο στόχο να ευαισθητοποιηθούν και να δράσουν ως υπεύθυνοι και ενεργοί πολίτες για το καλό του κόσμου στο οποίο ζουν. Έτσι, στο πλαίσιο αυτού του σκεπτικού στο δεύτερο μέρος της εργασίας θα παρουσιαστεί ένα σχέδιο εργασίας με τίτλο «Το Νερό πηγή ζωής», έτσι ώστε οι μαθητές να κατανοήσουν τη σπουδαιότητα του νερού και την αναγκαιότητα προστασίας και εξοικονόμησης του.
Ο Συντάξας
Κασταμούλα Κ.
Εκπαιδευτικός